Skilgreiningar- og flokkunarkerfi í barnavernd (SOF)

Barnaverndarstofa 2012

skraning--mynd-m-ramma

Hér opnar þú skilgreiningar- og flokkunarkerfið

Misbrestur í uppeldi barna er yfirleitt viðvarandi mynstur, fremur en einstakur atburður, eins og skilgreining Rogosch, Cicchetti, Shields og Toth (1995) gefur til kynna:

Misbrestur í uppeldi barna felur í sér alvarlega truflun í foreldrahlutverki, og jafnframt verulega truflun í tengslum foreldra og barns, sem getur leitt til alvarlegra aðlögunarerfiðleika hjá barni eða afbrigðilegs þroska [...........] misbrestur í uppeldi barna felur í sér samkvæmt skilgreiningu, vítaverða, ófullnægjandi eða niðurbrjótandi uppeldishætti (bls. 127).

Eins og sjá má á ofantalinni skilgreiningu á misbresti í uppeldi barna, er um talsvert víða skilgreiningu að ræða. Á Íslandi og hinum Norðurlöndunum var skilgreining á misbresti í uppeldi barna talsvert víð og skiptist í tvo meginflokka (Barnaverndarstofa, 2001). Stuttu áður en skilgreiningar- og flokkunarkerfið var unnið hér á landi, var m.a. skoðað hvernig tilkynningarskyldan var túlkuð af hjúkrunarfræðingum og leikskólakennurum í Svíþjóð. Staðfesti það tiltölulega víðar skilgreiningar með skiptingu í þessa sömu tvo meginflokka (Lundén, Broberg og Borres, 2000). Meginflokkarnir á Íslandi voru annars vegar að barn væri þolandi og hins vegar að barn væri gerandi. Undir flokknum þar sem barn var þolandi voru undirflokkarnir; vanræksla, andlegt ofbeldi, líkamlegt ofbeldi, kynferðislegt ofbeldi og misnotkun foreldra á vímuefnum. Undir flokknum þar sem barn var gerandi voru flokkarnir; neysla barns á vímuefnum, barn stefnir eigin þroska og heilsu í hættu, afbrot, skemmdarverk eða árásarhneigð, erfiðleikar barns í skóla, skólasókn áfátt og barn beitir annað barn ofbeldi (Barnaverndarstofa, 2001).

Þrátt fyrir að um tvo meginflokka og nokkra undirflokka hefði verið að ræða undir hvorum flokki fyrir sig, var ljóst að afar mismunandi var á milli sveitarfélaga og jafnvel milli einstakra barnaverndarstarfsmanna hvort og hvernig misbrestur í uppeldi barna var skilgreindur í einstökum tilfellum. Það má sjá af því að hlutfall barnaverndarmála var mismunandi, ekki bara milli landshluta, heldur einnig milli bæjarfélaga í sama landshluta (Barnaverndarstofa, 2001; Freydís Jóna Freysteinsdóttir, 2003). Mikilvægt þótti að bæta samræmi milli sveitarfélaga í skráningu barnaverndarmála og að tekið væri á málum með svipuðum hætti. Til þess var nauðsynlegt að þróa nákvæmt skilgreiningar- og flokkunarkerfi sem verkfæri fyrir barnaverndarstarfsmenn. Brýnt þótti að skerpa á skilgreiningum og flokkun á misbresti í uppeldi barna og auka með því samræmi í skráningu.

Var talið að aukið samræmi myndi hafa í för með sér að

a) misbrestur í uppeldi barna yrði sýnilegri, bæði fyrir barnaverndarstarfsmenn, foreldra og börn sem hefðu aldur og þroska til að skilja hlutverk barnaverndaryfirvalda

b) markmið með íhlutun barnaverndaryfirvalda yrðu skýrari og þar af leiðandi yrðu vinnubrögð barnaverndarstarfsmanna markvissari og líklegri til að leiða til betri málsmeðferðar, sem væri sérstaklega mikilvægt þegar mál færu fyrir dómstóla

c) aukið samræmi yrði meðal sveitarfélaga sem myndi gera samanburð milli sveitarfélaga raunhæfari og auk þess yrðu auknar forsendur til að bera saman fjölda og tegund barnaverndarmála á Íslandi við önnur lönd

d) með nákvæmari skilgreiningum og flokkun og betra samræmi meðal sveitarfélaga, yrði mun auðveldara að vinna rannsóknir á sviði barnaverndar, auk þess sem rannsóknir á sviði barnaverndar ættu að gefa vísbendingar um hvaða úrræða væri þörf hjá barnaverndaryfirvöldum

Skilgreiningar- og flokkunarkerfið (SOF) var þróað með ofantalin markmið í huga.

Það byggir m.a. á bandarískri fyrirmynd, en í Bandaríkjunum hafa víða verið þróuð álíka kerfi (sjá t.d. Iowa Department og Human Services, 1997 og National Institute of Child Health and Human Development, 2000). Einnig byggir SOF kerfið á verkum tveggja fræðikvenna, annars vegar Coohey (t.a.m. 2003) varðandi vanrækslu við umsjón eða eftirlit og Glaser (t.a.m. 2002) varðandi tilfinningalegan misbrest í uppeldi. SOF kerfið er þannig unnið með hliðsjón af þróunarvinnu þessara tveggja fræðikvenna og með hliðsjón af nokkrum bandarískum kerfum og sænska kerfinu.

Barnaverndarstofa fól Freydísi að vinna að gerð SOF kerfis sem tilraunaverkefni sem fór fram á tímabilinu 1. janúar til 31. desember 2004. Eftirtalin sveitarfélög voru þátttakendur: Hafnarfjörður, Kópavogur, Mosfellsbær, Reykjanesbær og Reykjavík. Faglegur bakhópur verkefnisins hittist fjórum sinnum á tímabilinu og var þá farið yfir ábendingar sem fram komu hjá barnaverndarstarfsmönnum sem voru að nota kerfið á viðkomandi stöðum. Í bakhópnum áttu aðild auk Freydísar, einn fulltrúi frá hverju sveitarfélagi og fulltrúi Barnaverndarstofu. Árið 2005 var síðan SOF kerfið tekið í notkun af barnaverndarstarfsmönnum á landinu öllu.

Í þessari útgáfu hafa verið gerðar nokkrar breytingar m.a. hefur flokkurinn; áhættuhegðun – barn beitir ofbeldi verið víkkaður og inniheldur nú tilfinningalegt ofbeldi. Tekin eru dæmi um slíkt ofbeldi í tengslum við niðurstöður rannsóknar Kristnýjar Steingrímsdóttur (2012), en í þeirri rannsókn var mat lagt á flokkun tilkynninga hjá Barnavernd Reykjavíkur. Einnig eru breytingar á flokknum Heilsa og líf ófædds barns er í hættu.

SOF kerfið skiptist enn í tvo aðalhluta, annars vegar þegar barn er þolandi og hins vegar þegar um áhættuhegðun barna er um að ræða. Hvor hluti skiptist í skiptist í flokka og undirflokka þar sem fjallað er um mismunandi tegundir vanrækslu og ofbeldis gagnvart börnum og mismunandi tegundir áhættuhegðunar barna.

Þegar fjallað er um börn og foreldra í SOF kerfinu er miðað við skilgreiningu skv. 1. og 3. mgr. 3. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

 

Til baka


Útlit síðu:

Language